Ανάπτυξη και εξέλιξη του παιδιού
Η θαυμαστή πορεία της ανάπτυξης και της εξέλιξης του παιδιού περιλαμβάνει μια ποικιλία διεργασιών όπως την ανάπτυξη και διάπλαση του σώματος, την νευρομυϊκή ανάπτυξη, την ανάπτυξη της γλώσσας και της σκέψης, την ικανότητα της δημιουργίας κοινωνικών σχέσεων και εμφάνιση της προσωπικότητας.
Ο χρόνος έναρξης, το μέγεθος και η διάρκεια των διεργασιών της ανάπτυξης και διάπλασης εξαρτώνται τόσο από το βιολογικό-γενετικό δυναμικό του παιδιού όσο και από το περιβάλλον.
Σε κάθε στιγμή της ζωής ο ανθρώπινος οργανισμός εκφράζει την συνισταμένη του γενετικού του κώδικα και του συνόλου των στοιχείων που απαρτίζουν το φυσικό, οικογενειακό και κοινωνικό περιβάλλον.
Να αναφέρω σαν παράδειγμα ότι το ύψος ενός παιδιού εξαρτάται από την γενετική του καταβολή (ύψος γονέων), από τις οικογενειακές και προσωπικές συνήθειες που αφορούν την ποιότητα και την ποσότητα του φαγητού (οικογενειακή παράμετρος) αλλά και από την δυνατότητα πρόσβασης στις θρεπτικές ουσίες (κοινωνική παράμετρος).
Κάθε παιδί έχει το δικό του ρυθμό ανάπτυξης και εξέλιξης που θεωρείται φυσιολογικός, εφόσον βρίσκεται μέσα σε αποδεκτά για την ηλικία του όρια. Ιδιαίτερα για τον έλεγχο της σωματικής ανάπτυξης μέσα στο βιβλιάριο υγείας του παιδιού υπάρχουν πίνακες με τα φυσιολογικά όρια για το ύψος, το βάρος και τη περίμετρο κεφαλής, ανάλογα με την ηλικία και το φύλο του.
Ανάπτυξη και εξέλιξη στον 1ο και 2ο χρόνο ζωής
Φυσική και κινητική ανάπτυξη
Σε καμία περίοδο της ζωής του ανθρώπου δεν παρατηρούνται τόσο μεγάλοι ρυθμοί ανάπτυξης, σαν αυτούς που βλέπουμε στον πρώτο χρόνο.
Έτσι στο τέλος του πρώτου χρόνου το μωρό
Τριπλασιάζει το βάρος γέννησης ( π.χ. από 3,2 kgs σε 10kgs)
Ψηλώνει κατά 25cm (π.χ. από 50cm σε 75cm)
Αυξάνει την περίμετρο κεφαλής κατά 12cm (π.χ. από 35cm σε 47cm)
Κατά τη διάρκεια του δεύτερου χρόνου το βάρος αυξάνεται κατά 2,5 κιλά και το ύψος κατά 10-12 εκατοστά.
Η αύξηση του ύψους και του βάρους συνοδεύονται από αλλαγές στις αναλογίες του σώματος.
Το κεφάλι που κατά τη γέννηση είναι αναλογικά πολύ μεγάλο (περίπου το ¼ του συνολικού μήκους) στο τέλος του δεύτερου χρόνου φαίνεται μικρότερο σε σχέση με το υπόλοιπο σώμα.
Τα χέρια και τα πόδια μεγαλώνουν, το κέντρο βάρους κατεβαίνει αυξάνοντας έτσι την ευστάθεια και ισορροπία.
Τα οστά μεγαλώνουν και οστεοποιούνται. Το νευρομυικό σύστημα αναπτύσσεται και δυναμώνει.
Το βρέφος έτσι αποκτά σταδιακά τη δυνατότητα να στηρίζει το κεφάλι (περίπου στο δεύτερο μήνα), να στηρίζει τη μέση (στον έκτο – έβδομο μήνα), να σταθεί όρθιο και να περπατήσει (στους δώδεκα με δεκαπέντε μήνες).
Η στιγμή που το βρέφος στέκεται όρθιο χωρίς στήριγμα από πολλούς αναπτυξιολόγους θεωρείται σταθμός όχι μόνο για την κίνηση αλλά και για τη προσωπικότητα του παιδιού.
Συνήθως βέβαια οι γονείς θυμούνται περισσότερο τη μέρα που περπάτησε το βρέφος τους.
Τα πιο πολλά παιδιά αρχίζουν να περπατούν σε ηλικία 12 -15 μηνών.
Ο χρόνος έναρξης της βάδισης έχει σχέση με τη κληρονομικότητα και το περιβάλλον. Το πρώιμο περπάτημα δε φαίνεται να συσχετίζεται με άλλους τομείς εξέλιξης. Αντίθετα η καθυστέρηση της βάδισης μετά τον 18ο μήνα χρειάζεται διερεύνηση.
Το παιδί στην αρχή περπατά με τα πόδια ανοιχτά για καλύτερη ισορροπία (ευρεία βάση στήριξης )και ταλαντεύεται σε κάθε του βήμα. Αργότερα καθώς σταθεροποιεί την κίνηση του μπορεί να σκύβει η να στρίβει χωρίς να πέφτει. Στο τέλος του δεύτερου χρόνου μπορεί να περπατά κρατώντας ένα παιχνίδι η σέρνοντας ένα αυτοκίνητο με ρόδες.
Η χρήση και ο έλεγχος των χεριών αποτελεί μια σημαντική δεξιότητα που επίσης αναπτύσσεται σταδιακά. Από τον 3ο-4ο μήνα το βρέφος απλώνει το χέρι και πιάνει αντικείμενα με τη παλάμη και όλα τα δάκτυλα μαζί ενώ στο 5ο-6ο μήνα μπορεί να μεταφέρει αντικείμενα από το ένα χέρι στο άλλο. Η ικανότητα του βρέφους να χρησιμοποιεί τον δείκτη και τον αντίχειρα για να πιάσει μικρά αντικείμενα, αυτό που ονομάζουμε «ώριμη σύλληψη», εγκαθίσταται μετά τον 6ο μήνα. Να σας θυμίσω ότι η κίνηση του αντίχειρα αποτελεί αποκλειστικό προνόμιο του ανθρώπινου είδους.
Στο τέλος του δεύτερου χρόνου η ικανότητα του παιδιού να κινηθεί, να πλησιάσει, να πιάσει τα αντικείμενα και έπειτα να τα αφήσει, έχει αναπτυχθεί ικανοποιητικά, αυξάνοντας την δυνατότητα να εξερευνά το περιβάλλον και να πλουτίζει τις γνώσεις του.
Γλωσσική εξέλιξη στον 1ο και 2ο χρόνο ζωής
Το περιβάλλον και η κληρονομικότητα παίζουν ρόλο και στην ανάπτυξη της γλωσσικής ικανότητας. Γενικά φαίνεται ότι τα κορίτσια μιλούν νωρίτερα και ευκολότερα από τα αγόρια.
Από το κλάμα των πρώτων μηνών περνάμε σταδιακά στις εύηχες φωνούλες, στις μικρές συλλαβές με σύμφωνο και φωνήεν (τα, μα, μπα), για να φτάσουμε στο τέλος του 1ο χρόνου ,που το βρέφος αρθρώνει 3-5 λέξεις (συνήθως μαμά, μπαμπά, γιαγιά) συνδυάζοντας πρόσωπα με ήχους. Παράλληλα αντιλαμβάνεται και άλλες καθημερινές λέξεις η απλές εντολές.
Στο τέλος του 2ου χρόνου το λεξιλόγιο του παιδιού αποτελείται από 50 λέξεις περίπου και σχηματίζει μικρές προτάσεις με 2-4 λέξεις. Κατανοεί και αρθρώνει κοινά ρήματα και λέξεις που εκφράζουν κατεύθυνση (πάνω-κάτω, μέσα-έξω).
Η εξέλιξη της γλώσσας διευκολύνεται στην ηλικία αυτή όταν οι γονείς χρησιμοποιούν απλές καθαρές λέξεις και προτάσεις, κάνουν ερωτήσεις και ανταποκρίνονται στις ανολοκλήρωτες εκφραστικές προσπάθειες των παιδιών τους.
Καθώς το παιδί μεγαλώνει οι λέξεις γίνονται όλο και πιο σημαντικές για την απόκτηση γνώσης και τον έλεγχο της συμπεριφοράς.
Τα παιδιά που καθυστερούν στην απόκτηση γλωσσικής ικανότητας συχνά παρουσιάζουν προβλήματα και σε άλλους τομείς όπως στην αντίληψη και συμπεριφορά.
Παραπομπή για έλεγχο στο δεύτερο χρόνο ζωής
-Εάν το παιδί σε ηλικία 18 μηνών
• Δεν έχει περπατήσει ή περπατάει μόνο με τις μύτες των ποδιών και όχι πατώντας το πέλμα
• Δεν λέει τουλάχιστον 10-15 λέξεις
• Δεν αντιλαμβάνεται απλές εντολές
• Δεν μιμείται λέξεις η κινήσεις
-Εάν το παιδί σε ηλικία 2 χρονών
• Δεν κάνει προτάσεις με δυο λέξεις
• Δεν φαίνεται να γνωρίζει τη λειτουργία κοινών αντικειμένων (κουτάλι, χτένα, τηλέφωνο)
• Δεν ακολουθεί απλές οδηγίες
• Δεν μπορεί να σπρώξει ένα παιχνίδι με ρόδες
• Δεν χτίζει πύργο με 2-4 κύβους
Ανάπτυξη και εξέλιξη στη προσχολική ηλικία
Φυσική και κινητική ανάπτυξη στη προσχολική ηλικία
Στην ηλικία 2-5 χρονών ο ρυθμός ανάπτυξης επιβραδύνεται και εξατομικεύεται.
Οι διαφορές στο ύψος και το βάρος μεταξύ παιδιών ίδιας ηλικίας είναι περισσότερο εμφανείς. Το βάρος αυξάνει κατά μέσο όρο 2 κιλά και το ύψος κατά 7-9 εκατοστά το χρόνο.
Λόγω της επιβράδυνσης του ρυθμού ανάπτυξης το παιδί χρειάζεται λιγότερες θερμίδες και προσαρμόζει τη πρόσληψη τροφής στις ανάγκες του σύμφωνα με το αίσθημα της πείνας και του κορεσμού.
Η καθημερινή πρόσληψη τροφής μπορεί να αυξομειώνεται, όμως σε περίοδο μιας εβδομάδας είναι σχετικά σταθερή.
Πολλοί γονείς ανησυχούν και προσπαθούν να παρέμβουν στη διαδικασία πρόσληψης τροφής και έτσι ουσιαστικά καταργούν αυτόν τον αυτορρυθμιστικό μηχανισμό.
Το αποτέλεσμα είναι είτε πρόσληψη θερμίδων πάνω από τις ενεργειακές ανάγκες του οργανισμού, με συνέπεια τη παχυσαρκία, είτε σπανιότερα κάτω από αυτές, οπότε έχουμε υποθρεψία.
Ο γονιός οφείλει να παρέχει στο παιδί κατάλληλη για την ηλικία του τροφή και να προσδιορίζει το χρόνο και το τόπο της διατροφής, ενώ στο παιδί πρέπει να δύνεται η δυνατότητα να καθορίζει τη ποσότητα της προσλαμβανόμενης τροφής.
Όσον αφορά την κινητική ικανότητα το τρίχρονο παιδί περπατά σταθερά, ανεβοκατεβαίνει, κλωτσάει μπάλα, κάνει ποδήλατο με τρεις ρόδες.
Στο τέταρτο χρόνο το παιδί μπορεί επιπλέον να στέκεται για λίγο στο ένα πόδι, να βαδίζει μπρος-πίσω, να πιάνει και να πετάει μία μπάλα.
Χειρίζεται τα χέρια του με μεγαλύτερη επιδεξιότητα καθώς συγχρονίζει τις κινήσεις του καρπού, της παλάμης και των δακτύλων.
Η επιλεκτική χρησιμοποίηση του ενός χεριού στις εκούσιες κινήσεις (αριστερό-δεξιό) εμφανίζεται στις αρχές του τρίτου χρόνου.
Ένα τρίχρονο παιδί μπορεί να βγάζει τα παπούτσια του, να ανοίγει μια πόρτα, να ζωγραφίσει οριζόντιες και κάθετες γραμμές και να σχηματίσει έναν άτεχνο κύκλο, που θα το τελειοποιήσει στο τέταρτο χρόνο. Θα σχεδιάσει τότε και τετράγωνα σχήματα, θα μπορεί να χτίσει πύργο με 9 κύβους και να φτιάχνει παζλ με 4-5 μεγάλο κομμάτια.
Ανάπτυξη γλώσσας και γνωστική εξέλιξη στη προσχολική ηλικία
Η ανάπτυξη της γλώσσας δηλαδή η ικανότητα κατανόησης και έκφρασης στη ηλικία των 2-5 ετών είναι ραγδαία.
Το λεξιλόγιο από 50-100 λέξεις που ήταν αρχικά φτάνει στις 2000.
Η δομή της πρότασης βελτιώνεται.
Από τις «τηλεγραφικές»προτάσεις των 2-3 λέξεων περνάμε σε προτάσεις με 5-9 λέξεις που σταδιακά συντάσσονται με τους βασικούς κανόνες σύνταξης και γραμματικής, τους οποίους μαθαίνει το παιδί ακούγοντας και μιλώντας.
Η απόκτηση γλωσσικών ικανοτήτων εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από το περιβάλλον του παιδιού και επηρεάζει την διανοητική του εξέλιξη.
Η νοητική καθυστέρηση συχνά εκδηλώνεται με μειωμένη γλωσσική ικανότητα. Συμβαίνει όμως και το αντίστροφο, η καθυστέρηση στη ικανότητα κατανόησης και έκφρασης για λόγους κοινωνικούς (κακομεταχείριση, εγκατάλειψη) στη συνέχεια δημιουργεί προβλήματα στη μάθηση, στη συμπεριφορά και στη κοινωνικότητα.
Καθώς το παιδί μεγαλώνει οι λέξεις γίνονται όλο και πιο σημαντικές για τον έλεγχο της συμπεριφοράς και της γνώσης.
Θέτει διαρκώς ερωτήματα που αφορούν πρόσωπα, αντικείμενα και καταστάσεις. Αντιλαμβάνεται ότι εκτός από το «τώρα» υπάρχει το «πριν» και το «μετά», ότι υπάρχουν σχέσεις μεταξύ των αντικειμένων, ότι υπάρχει σχέση «αιτίου-αποτελέσματος».
Η ανάπτυξη της γλώσσας στη προσχολική ηλικία είναι προαπαιτούμενο για την ικανότητα γραφής και ανάγνωσης στο σχολείο.
Τα παιδιά συνήθως μαθαίνουν να γράφουν και να διαβάζουν στο σχολείο όμως τα θεμέλια της μάθησης, αυτά που καθορίζουν τη μετέπειτα επιτυχία στο σχολείο, χτίζονται στην προσχολική ηλικία .
Μελέτη που έγινε στις ΗΠΑ αναφέρει ότι το 35 % των παιδιών πηγαίνουν στο σχολείο έχοντας έλλειψη των γλωσσικών ικανοτήτων που προαπαιτούνται για να μάθουν γραφή και ανάγνωση.
Το επαναλαμβανόμενο διάβασμα βιβλίων με εικόνες και σύντομη πλοκή που συνοδεύονται από ερωτήσεις και απαντήσεις που προοδευτικά γίνονται πιο πολύπλοκες, αποτελούν ιδανική διαδικασία μάθησης.
Τα όρια μεταξύ παθολογικού και φυσιολογικού πολλές φορές είναι ασαφή όμως θα στείλουμε για παραπομπή:
Παραπομπή για έλεγχο παιδιού 3-5 ετών
-Εάν το παιδί στο τέλος του τρίτου χρόνου
• Πέφτει συχνά η ανεβαίνει με δυσκολία τη σκάλα
• Δεν μπορεί να συνεννοηθεί με μικρές φράσεις
• Δεν μπορεί να καταλάβει απλές εντολές
• Δεν μπορεί να φτιάξει πύργο με περισσότερους από 4 κύβους
• Δεν μπορεί να ζωγραφίσει κύκλο
• Δεν προσπαθεί να μιμηθεί
• Δεν δείχνει ενδιαφέρον για άλλα παιδιά
• Έχει υπερβολική δυσκολία στον αποχωρισμό από τη μητέρα του
-Εάν το παιδί στο τέλος του τέταρτου χρόνου
• Δεν μπορεί να σταθεί και πετάξει μια μπάλα πάνω από το κεφάλι του
• Δεν μπορεί να κρατήσει σωστά το μολύβι
• Δεν παίζει με άλλα παιδιά
• Ξεσπά χωρίς αυτοέλεγχο συχνά
• Δεν χρησιμοποιεί προτάσεις με περισσότερες από 3 λέξεις
• Δεν χρησιμοποιεί σωστά το «εγώ» και το «εσύ»
Κοινωνική και συναισθηματική ανάπτυξη στη προσχολική ηλικία
Το τρίχρονο παιδί αντιλαμβάνεται τον κόσμο με επίκεντρο τις δικές του ανάγκες και επιθυμίες. Είναι το κέντρο του κόσμου. Δομεί το «εγώ» του. Οι άλλοι δεν έχουν δικαιώματα. Παίζει μόνο. Δεν θέλει να μοιραστεί αυτό που θεωρεί δικό του.
Καθώς μεγαλώνει γίνεται πιο κοινωνικό, λιγότερο, εγωκεντρικό. Παίζει με τα άλλα παιδιά, μοιράζεται τα παιχνίδια του, αποδέχεται τους κανόνες του ομαδικού παιχνιδιού.
Παρακολουθεί και μιμείται τους άλλους, τις κινήσεις, τα λόγια, τις συμπεριφορές. Παίζει τη «μαμά», η το «μπαμπά». Αυτό το παιχνίδι το βοηθά να κατανοήσει τη θέση του «άλλου» και το προετοιμάζει για τις κοινωνικές σχέσεις που θα αναπτύξει αργότερα. Έχουν επομένως μεγάλη σημασία τα πρόσωπα που βρίσκονται στο περιβάλλον του παιδιού και αποτελούν τα πρότυπα του.
Το συναίσθημα είναι ευμετάβλητο. Τη μια στιγμή είναι χαρούμενο και γελάει και την άλλη θυμωμένο και κλαίει.
Καμιά φορά ο θυμός εκφράζεται με απότομες εκρήξεις, κλάματα, φωνές, κλωτσιές. Είναι τα γνωστά ξεσπάσματα θυμού που φυσιολογικά εμφανίζονται στο τέλος του πρώτου χρόνου και κορυφώνονται στην ηλικία των 2-4 ετών.
Τα ξεσπάσματα αυτά υποδηλώνουν απώλεια του εσωτερικού ελέγχου και εφόσον συμβαίνουν πάνω από τρεις φορές την ημέρα ή και πέραν της ηλικίας των πέντε χρόνων απαιτείται διερεύνηση για ιατρικά, συναισθηματικά, ή κοινωνικά προβλήματα.
Το μικρό παιδί είναι διεκδικητικό και παρορμητικό. Δε γνωρίζει ούτε τους κανόνες ασφάλειας ούτε τους κανόνες κοινωνικής συμπεριφοράς που θα το βοηθήσουν να συμβιώνει αρμονικά με το περιβάλλον. Καθώς μεγαλώνει μαθαίνει ποιες συμπεριφορές είναι αποδεκτές και ποιες όχι, τι επιτρέπεται και τι όχι. Μαθαίνει ότι υπάρχουν όρια-κανόνες που δε πρέπει να παραβεί.
Τα πρώτα όρια στη συμπεριφορά του παιδιού μπαίνουν από τους γονείς και αντανακλούν τις δικές τους αντιλήψεις και κανόνες ζωής.
Τα όρια πρέπει να είναι προσαρμοσμένα στις δυνατότητες του παιδιού, ξεκάθαρα και βέβαια μέσα στα πλαίσια της λογικής. Τα υπερβολικά στενά όρια μπορεί να μειώσουν τη θέληση και τη πρωτοβουλία του παιδιού. Αντίθετα τα υπερβολικά χαλαρά όρια πέραν των άλλων δημιουργούν άγχος στο παιδί καθώς αισθάνεται ότι τίποτε δεν είναι σταθερό και υπό έλεγχο.
Βασική προϋπόθεση είναι η τήρηση των κανόνων με συνέπεια και σταθερότητα.
Σαν επίλογος
Τα πρώτα πέντε χρόνια της ζωής του ανθρώπου είναι καθοριστικά για όλη τη υπόλοιπη ζωή του.
Το σώμα, η αντίληψη, το συναίσθημα, η προσωπικότητα, εξελίσσονται και καθορίζονται σε αυτά τα πρώτα χρόνια.
Πως θα μεγαλώσουμε ένα παιδί σωστά;
Δεν υπάρχει μαγική συνταγή. Μόνο κατευθύνσεις μπορούν να δοθούν.
Κάθε γονιός και κάθε παιδί αποτελούν ένα ιδιαίτερο και μοναδικό ζευγάρι με τη δική του δυναμική και αλληλεπίδραση.
Με μέτρο, έλεγχο, αλλά και ελευθερία, με αγάπη πάνω από όλα ο γονιός μπορεί να συμβάλλει καθοριστικά στην ανάπτυξη και ανάδειξη των δυνατοτήτων και δεξιοτήτων του παιδιού του.
